questionnaire คือ: คืออะไร อธิบายให้เข้าใจง่ายพร้อมตัวอย่าง

ปัญหาและผลลัพธ์: ทำไมต้องเข้าใจ Questionnaire?

ในโลกของการวิจัย ไม่ว่าจะเป็นงานวิชาการ การตลาด หรือการสำรวจความคิดเห็นสาธารณะ “Questionnaire” หรือแบบสอบถาม คือเครื่องมือสำคัญที่นักวิจัยส่วนใหญ่นิยมใช้ แต่บ่อยครั้งที่นักวิจัยมือใหม่ หรือแม้แต่ผู้มีประสบการณ์บางท่าน ยังคงประสบปัญหาในการออกแบบแบบสอบถามที่ได้ข้อมูลที่น่าเชื่อถือและเป็นประโยชน์จริง ๆ

ปัญหาที่พบบ่อยคือ แบบสอบถามที่ออกแบบมาไม่ดี มักนำไปสู่ข้อมูลที่คลาดเคลื่อน ตีความยาก หรือไม่สามารถนำไปตอบวัตถุประสงค์การวิจัยได้เลย ซึ่งไม่เพียงแต่ทำให้เสียเวลาและทรัพยากร แต่ยังส่งผลต่อคุณภาพและความน่าเชื่อถือของผลงานวิจัยทั้งหมดอีกด้วย

บทความนี้จาก EducaNow จะพาคุณไปทำความเข้าใจอย่างลึกซึ้งว่า questionnaire คือ อะไร มีองค์ประกอบอย่างไร มีกี่ประเภท และที่สำคัญที่สุดคือ จะออกแบบอย่างไรให้มีประสิทธิภาพ พร้อมตัวอย่างและข้อผิดพลาดที่พบบ่อย เพื่อให้คุณสามารถสร้างแบบสอบถามที่แม่นยำและได้ข้อมูลที่มีคุณภาพสูงสุด ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของ คู่มือการเขียนและพัฒนางานวิจัย ฉบับสมบูรณ์ ของเรา

questionnaire คือ: ทำความเข้าใจพื้นฐาน

Questionnaire (แบบสอบถาม) คือ ชุดของคำถามที่ถูกจัดเรียงอย่างเป็นระบบและมีโครงสร้าง เพื่อใช้ในการรวบรวมข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างหรือผู้ให้ข้อมูล โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อสำรวจความคิดเห็น ทัศนคติ พฤติกรรม ข้อมูลประชากร หรือข้อเท็จจริงบางประการที่เกี่ยวข้องกับประเด็นที่ผู้วิจัยสนใจ

หัวใจสำคัญของแบบสอบถามคือ การสร้างมาตรฐานในการเก็บข้อมูล นั่นหมายความว่า ผู้ตอบทุกคนจะได้รับคำถามชุดเดียวกันในรูปแบบเดียวกัน ทำให้ข้อมูลที่ได้สามารถนำมาเปรียบเทียบและวิเคราะห์เชิงปริมาณได้ง่ายขึ้น อย่างไรก็ตาม แบบสอบถามก็สามารถออกแบบให้มีคำถามปลายเปิดเพื่อเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพได้เช่นกัน

แบบสอบถามเป็นเครื่องมือที่ใช้ได้หลากหลายในระเบียบวิธีวิจัย ไม่ว่าจะเป็นการวิจัยเชิงสำรวจ การวิจัยเชิงพรรณนา หรือแม้แต่เป็นส่วนหนึ่งของการเก็บข้อมูลในการวิจัยปฏิบัติการ (Action Research) ซึ่งหากท่านสนใจแนวคิดของการวิจัยปฏิบัติการ สามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ที่ kemmis and mctaggart คือ

ทำไมต้องใช้ Questionnaire? ประโยชน์และข้อจำกัด

การเลือกใช้แบบสอบถามเป็นเครื่องมือในการเก็บข้อมูลมีทั้งข้อดีและข้อจำกัดที่นักวิจัยควรพิจารณาอย่างรอบคอบ

ประโยชน์ของการใช้ Questionnaire

• ประสิทธิภาพในการเก็บข้อมูล: สามารถเก็บข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างจำนวนมากได้ในเวลาอันรวดเร็ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อใช้แบบสอบถามออนไลน์
• ความได้มาตรฐาน: ผู้ตอบทุกคนได้รับคำถามชุดเดียวกัน ทำให้ข้อมูลที่ได้มีความสม่ำเสมอและสามารถนำมาเปรียบเทียบกันได้ง่าย ลดอคติที่อาจเกิดจากผู้เก็บข้อมูล
• ประหยัดค่าใช้จ่าย: โดยทั่วไปแล้ว การใช้แบบสอบถามมีต้นทุนต่ำกว่าการสัมภาษณ์เชิงลึกทีละบุคคล โดยเฉพาะเมื่อใช้แพลตฟอร์มออนไลน์
• ความยืดหยุ่น: สามารถปรับใช้ได้กับหลายรูปแบบ เช่น แบบกระดาษ แบบออนไลน์ การสัมภาษณ์ทางโทรศัพท์ หรือการสัมภาษณ์แบบตัวต่อตัว
• ความเป็นส่วนตัว: ผู้ตอบสามารถตอบคำถามได้อย่างอิสระและเป็นส่วนตัว โดยเฉพาะแบบสอบถามที่ไม่ระบุชื่อ

ข้อจำกัดของการใช้ Questionnaire

• ขาดความลึกของข้อมูล: โดยเฉพาะแบบสอบถามปลายปิด อาจไม่สามารถเจาะลึกประเด็นที่ซับซ้อน หรือค้นหาเหตุผลเบื้องหลังของคำตอบได้อย่างละเอียด
• ปัญหาการตีความ: ผู้ตอบอาจตีความคำถามแตกต่างกันไป ทำให้ข้อมูลที่ได้ไม่ตรงกับสิ่งที่ผู้วิจัยต้องการ การออกแบบคำถามที่ไม่ชัดเจนหรือไม่ครอบคลุม อาจนำไปสู่การตีความข้อมูลที่ซับซ้อนและผิดพลาดได้ คล้ายกับการตัดสินใจในระบบที่ซับซ้อน ซึ่งบางครั้งแม้มีข้อมูลครบถ้วนก็ยังยากที่จะหาข้อสรุปที่ชัดเจนได้ ดังเช่นกรณีของ ทำไมการตัดสินใจของ var ในฟุตบอลถึงได้ซับซ้อนนัก? ที่แสดงให้เห็นถึงความท้าทายในการตีความกฎเกณฑ์และสถานการณ์
• อคติในการตอบ: ผู้ตอบอาจตอบคำถามตามที่คิดว่าสังคมยอมรับ (Social Desirability Bias) หรือตอบแบบไม่ตั้งใจ
• อัตราการตอบกลับต่ำ: หากแบบสอบถามยาวเกินไป ซับซ้อน หรือไม่น่าสนใจ อาจทำให้อัตราการตอบกลับต่ำ ซึ่งส่งผลต่อความน่าเชื่อถือของข้อมูล
• ไม่เหมาะกับผู้ที่มีข้อจำกัด: เช่น ผู้ไม่รู้หนังสือ หรือผู้ที่มีปัญหาในการทำความเข้าใจภาษา

ประเภทของ Questionnaire ที่ควรรู้จัก

แบบสอบถามสามารถแบ่งประเภทได้หลายวิธี ขึ้นอยู่กับเกณฑ์ที่ใช้ แต่โดยทั่วไปแล้ว มักแบ่งตามรูปแบบของคำถามและวิธีการบริหารแบบสอบถาม

1. แบ่งตามรูปแบบของคำถาม

• คำถามปลายปิด (Closed-ended Questions):
  • เป็นคำถามที่มีตัวเลือกคำตอบให้ผู้ตอบเลือก เช่น ใช่/ไม่ใช่, ถูก/ผิด, เลือกจากรายการ, มาตราส่วนประมาณค่า (Likert Scale) หรือการจัดอันดับ
  • ข้อดี: ง่ายต่อการวิเคราะห์เชิงปริมาณ, ใช้เวลาน้อยในการตอบ, ลดอคติของผู้เก็บข้อมูล
  • ข้อเสีย: ขาดความลึก, ผู้ตอบอาจไม่พบตัวเลือกที่ตรงกับความคิดตนเอง
  • ตัวอย่าง: “ท่านพึงพอใจกับการบริการของร้านค้าในระดับใด?” (ไม่พึงพอใจมากที่สุด – พึงพอใจมากที่สุด)
• คำถามปลายเปิด (Open-ended Questions):
  • เป็นคำถามที่ไม่มีตัวเลือกคำตอบ ผู้ตอบสามารถเขียนตอบได้อย่างอิสระตามความคิดเห็นของตนเอง
  • ข้อดี: ได้ข้อมูลเชิงลึก, ค้นพบมุมมองใหม่ๆ ที่ผู้วิจัยอาจไม่คาดคิด
  • ข้อเสีย: ยากต่อการวิเคราะห์เชิงปริมาณ, ใช้เวลามากในการตอบและวิเคราะห์, อาจได้ข้อมูลที่ไม่เกี่ยวข้อง
  • ตัวอย่าง: “ท่านมีข้อเสนอแนะเพิ่มเติมเกี่ยวกับการบริการของร้านค้าอย่างไรบ้าง?”

2. แบ่งตามวิธีการบริหารแบบสอบถาม

• แบบสอบถามที่ผู้ตอบกรอกเอง (Self-administered Questionnaire):
  • ผู้ตอบเป็นผู้กรอกข้อมูลเองโดยตรง เช่น แบบสอบถามกระดาษที่แจกให้กรอก แบบสอบถามออนไลน์ (Google Forms, SurveyMonkey) หรือแบบสอบถามที่ส่งทางไปรษณีย์
  • ข้อดี: ประหยัด, เข้าถึงกลุ่มตัวอย่างจำนวนมากได้ง่าย, ผู้ตอบมีอิสระในการตอบ
  • ข้อเสีย: อัตราการตอบกลับอาจต่ำ, ไม่สามารถชี้แจงคำถามได้หากผู้ตอบไม่เข้าใจ
• แบบสอบถามที่มีผู้สัมภาษณ์ (Interviewer-administered Questionnaire):
  • ผู้สัมภาษณ์เป็นผู้สอบถามคำถามและบันทึกคำตอบ เช่น การสัมภาษณ์แบบตัวต่อตัว หรือการสัมภาษณ์ทางโทรศัพท์
  • ข้อดี: อัตราการตอบกลับสูง, สามารถชี้แจงคำถามได้, ได้ข้อมูลที่สมบูรณ์กว่า
  • ข้อเสีย: มีค่าใช้จ่ายสูง, อาจเกิดอคติจากผู้สัมภาษณ์, ใช้เวลานาน

หลักการออกแบบ Questionnaire ที่มีประสิทธิภาพ (พร้อมตัวอย่าง)

การออกแบบแบบสอบถามที่ดีคือหัวใจสำคัญของการได้มาซึ่งข้อมูลที่มีคุณภาพ นี่คือหลักการสำคัญที่ควรพิจารณา:

1. ความชัดเจนและกระชับ

ใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย หลีกเลี่ยงศัพท์เฉพาะทาง หรือคำที่กำกวม ควรเขียนคำถามให้สั้น กระชับ และตรงประเด็น

• ตัวอย่างคำถามที่ดี: “ท่านพึงพอใจกับการบริการของร้านค้าในระดับใด?”
• ตัวอย่างคำถามที่ไม่ดี: “โปรดระบุระดับความพึงพอใจของท่านต่ออรรถประโยชน์เชิงประจักษ์ของสินค้าและบริการที่ท่านได้รับจากผู้ประกอบการ” (ซับซ้อนและใช้ศัพท์เฉพาะเกินไป)

2. หลีกเลี่ยงคำถามชี้นำ (Leading Questions)

คำถามชี้นำคือคำถามที่เหมือนจะบอกใบ้หรือชักจูงให้ผู้ตอบตอบไปในทิศทางใดทิศทางหนึ่ง ซึ่งจะทำให้ข้อมูลที่ได้ไม่เป็นกลาง การหลีกเลี่ยงคำถามชี้นำยังรวมถึงการระมัดระวังไม่ให้คำถามกลายเป็น คำถามเชิงวาทศิลป์ ซึ่งมักมีจุดประสงค์เพื่อโน้มน้าวมากกว่าการแสวงหาข้อมูลจริง

• ตัวอย่างคำถามที่ดี: “ท่านคิดว่านโยบาย A มีข้อดีหรือข้อเสียอย่างไร?”
• ตัวอย่างคำถามที่ไม่ดี: “ท่านเห็นด้วยหรือไม่ว่านโยบาย A ซึ่งจะช่วยพัฒนาประเทศอย่างมหาศาลนั้น ควรได้รับการสนับสนุน?” (ชี้นำให้เห็นด้วย)

3. คำถามเดียวต่อหนึ่งประเด็น (Single-barreled Questions)

หลีกเลี่ยงการรวมสองคำถามหรือมากกว่านั้นไว้ในประโยคเดียว เพราะจะทำให้ผู้ตอบสับสนว่าจะตอบคำถามส่วนไหน และทำให้ผู้วิจัยตีความคำตอบได้ยาก

• ตัวอย่างคำถามที่ดี: “ท่านพึงพอใจกับคุณภาพสินค้าหรือไม่?” และ “ท่านพึงพอใจกับราคาหรือไม่?”
• ตัวอย่างคำถามที่ไม่ดี: “ท่านพึงพอใจกับคุณภาพสินค้าและราคาหรือไม่?” (หากผู้ตอบพอใจคุณภาพแต่ไม่พอใจราคา จะตอบอย่างไร?)

4. ลำดับคำถามที่เป็นเหตุเป็นผล

จัดลำดับคำถามจากง่ายไปยาก จากทั่วไปไปเฉพาะเจาะจง และควรจัดกลุ่มคำถามที่มีเนื้อหาคล้ายกันไว้ด้วยกัน คำถามส่วนตัวหรือคำถามที่ละเอียดอ่อนควรอยู่ท้ายๆ เพื่อสร้างความสบายใจให้ผู้ตอบ

5. ตัวเลือกคำตอบที่ครอบคลุมและเป็นอิสระ

สำหรับคำถามปลายปิด ตัวเลือกคำตอบควรครอบคลุมทุกความเป็นไปได้ และไม่ควรมีตัวเลือกที่ซ้อนทับกัน หากมีตัวเลือก “อื่นๆ โปรดระบุ” ควรเปิดช่องให้ผู้ตอบเขียนเพิ่มเติมได้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการสร้าง Questionnaire

• คำถามกำกวม: เช่น “ท่านออกกำลังกายบ่อยแค่ไหน?” (บ่อยแค่ไหนคืออะไร? ทุกวัน? ทุกสัปดาห์?) ควรระบุช่วงเวลาให้ชัดเจน
• ใช้คำถามเชิงลบซ้อนกัน: เช่น “ท่านไม่คิดว่าการไม่เข้าร่วมกิจกรรมนี้ไม่ดีใช่หรือไม่?” (ทำให้สับสน)
• มีตัวเลือกไม่ครอบคลุม: เช่น ถามอาชีพ แต่ไม่มีตัวเลือก “นักเรียน/นักศึกษา”
• คำถามที่ผู้ตอบไม่มีข้อมูลจะตอบ: เช่น “ท่านคิดว่ารัฐบาลควรลงทุนในเทคโนโลยีควอนตัมเพิ่มขึ้นหรือไม่?” (หากผู้ตอบไม่รู้จักเทคโนโลยีควอนตัม จะตอบไม่ได้)

ขั้นตอนสำคัญในการพัฒนา Questionnaire

การสร้างแบบสอบถามที่มีคุณภาพต้องผ่านกระบวนการที่เป็นระบบ ดังนี้:

1. กำหนดวัตถุประสงค์การวิจัยให้ชัดเจน: ก่อนจะเริ่มเขียนคำถามใดๆ ต้องรู้ก่อนว่าต้องการข้อมูลอะไร เพื่อตอบคำถามวิจัยหรือสมมติฐานใด
2. ร่างคำถาม: เขียนคำถามเบื้องต้นให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ คำนึงถึงประเภทของคำถาม (ปลายปิด/ปลายเปิด) และมาตรวัดที่เหมาะสม
3. จัดโครงสร้างและลำดับคำถาม: จัดกลุ่มคำถามที่มีเนื้อหาเดียวกัน จัดเรียงลำดับให้ไหลลื่น มีส่วนนำ ส่วนเนื้อหา และส่วนท้าย
4. ออกแบบรูปแบบ (Layout): ทำให้แบบสอบถามดูน่าอ่าน ไม่รกตา มีคำแนะนำที่ชัดเจน
5. ทดสอบนำร่อง (Pilot Test): นำแบบสอบถามไปทดลองใช้กับกลุ่มตัวอย่างขนาดเล็กที่มีลักษณะคล้ายกับกลุ่มตัวอย่างจริง เพื่อหาข้อบกพร่อง ความกำกวม หรือปัญหาอื่นๆ ที่อาจเกิดขึ้น
6. ปรับปรุงแก้ไข: แก้ไขแบบสอบถามตามผลการทดสอบนำร่อง จนมั่นใจว่าแบบสอบถามมีความถูกต้อง ชัดเจน และเหมาะสม
7. เก็บข้อมูลจริง: ดำเนินการเก็บข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างเป้าหมาย

ข้อควรพิจารณาทางจริยธรรมในการใช้ Questionnaire

การเก็บข้อมูลจากมนุษย์ไม่ว่าจะด้วยวิธีใดก็ตาม ต้องคำนึงถึงหลักจริยธรรมอย่างเคร่งครัด เพื่อปกป้องสิทธิและสวัสดิภาพของผู้ให้ข้อมูล

• การยินยอมโดยสมัครใจ (Informed Consent): ผู้ตอบต้องได้รับข้อมูลที่ครบถ้วนเกี่ยวกับวัตถุประสงค์ของการวิจัย วิธีการเก็บข้อมูล ระยะเวลา สิทธิในการปฏิเสธการตอบ หรือถอนตัวจากการวิจัยได้ตลอดเวลา โดยไม่มีผลกระทบใดๆ
• การไม่ระบุตัวตน (Anonymity) และการรักษาความลับ (Confidentiality):
  • การไม่ระบุตัวตน: หมายถึง ผู้วิจัยไม่สามารถเชื่อมโยงคำตอบกับตัวตนของผู้ตอบได้เลย เช่น แบบสอบถามออนไลน์ที่ไม่เก็บข้อมูลส่วนบุคคล
  • การรักษาความลับ: หมายถึง ผู้วิจัยทราบว่าใครเป็นผู้ตอบ แต่จะไม่เปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลของผู้ตอบให้บุคคลภายนอกทราบ และจะนำเสนอข้อมูลในภาพรวมเท่านั้น
• ความซื่อสัตย์ทางวิชาการ: ผู้วิจัยต้องไม่บิดเบือนข้อมูล ไม่สร้างข้อมูลเท็จ และนำเสนอผลการวิจัยตามความเป็นจริงที่ได้จากข้อมูลที่เก็บมา
• การปกป้องข้อมูล: จัดเก็บข้อมูลอย่างปลอดภัย เพื่อป้องกันการเข้าถึงโดยไม่ได้รับอนุญาต

สรุป

Questionnaire คือเครื่องมืออันทรงพลังในการรวบรวมข้อมูลสำหรับการวิจัย แต่พลังของมันจะสำแดงผลได้เต็มที่ก็ต่อเมื่อได้รับการออกแบบอย่างพิถีพิถันและรอบคอบ การทำความเข้าใจพื้นฐาน ประเภท หลักการออกแบบ และข้อควรพิจารณาทางจริยธรรม จะช่วยให้คุณสร้างแบบสอบถามที่แม่นยำ ได้ข้อมูลที่น่าเชื่อถือ และนำไปสู่ผลการวิจัยที่มีคุณภาพ

จำไว้ว่า แบบสอบถามที่ดีไม่ใช่แค่ชุดคำถาม แต่คือสะพานเชื่อมระหว่างผู้วิจัยกับข้อมูลที่ต้องการ หากสะพานแข็งแรง การเดินทางของข้อมูลก็จะราบรื่น และนำไปสู่ความรู้ใหม่ๆ ที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมต่อไป

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)