kemmis and mctaggart คือ: คืออะไร อธิบายให้เข้าใจง่ายพร้อมตัวอย่าง

ปัญหาที่นักวิจัยและผู้ปฏิบัติงานมักเผชิญ: วิจัยแล้วไม่ได้ผลจริงหรือ?

ในโลกของการทำงานและการศึกษา หลายครั้งที่เราพบว่างานวิจัยที่ทำไปนั้นดูเหมือนจะอยู่แต่บนหิ้ง ไม่ได้ถูกนำมาใช้แก้ปัญหาจริง หรือไม่ได้สร้างการเปลี่ยนแปลงที่เป็นรูปธรรม นั่นเป็นเพราะงานวิจัยจำนวนมากมักเน้นการอธิบายปรากฏการณ์มากกว่าการลงมือปฏิบัติเพื่อปรับปรุงแก้ไขสถานการณ์ให้ดีขึ้น แล้วจะมีวิธีไหนที่ช่วยให้นักวิจัยและผู้ปฏิบัติงานสามารถทำงานร่วมกัน เพื่อสร้างความรู้และนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงในเวลาเดียวกันได้บ้าง?

บทความนี้จะพาคุณไปทำความเข้าใจ “การวิจัยเชิงปฏิบัติการ” (Action Research) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในโมเดลที่โดดเด่นและได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางจาก Stephen Kemmis และ Robin McTaggart ซึ่งเป็นแนวทางที่ออกแบบมาเพื่อเชื่อมโยงทฤษฎีกับการปฏิบัติเข้าด้วยกันอย่างเป็นระบบ คุณจะได้เรียนรู้ว่าโมเดลนี้คืออะไร มีขั้นตอนอย่างไร และจะนำไปประยุกต์ใช้ในสถานการณ์จริงได้อย่างไร เพื่อให้งานวิจัยของคุณไม่เพียงแต่สร้างความรู้ แต่ยังสร้างผลลัพธ์ที่จับต้องได้และยั่งยืน

Kemmis and McTaggart คืออะไร? ทำความเข้าใจแก่นแท้ของ Action Research

Stephen Kemmis และ Robin McTaggart เป็นนักวิชาการชาวออสเตรเลียผู้มีบทบาทสำคัญในการพัฒนากรอบแนวคิดและวิธีการของการวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) ให้มีความชัดเจนและเป็นระบบมากขึ้น โมเดลของพวกเขาเน้นย้ำว่าการวิจัยไม่ใช่แค่การศึกษา แต่คือกระบวนการที่เชื่อมโยงการปฏิบัติ การสะท้อนคิด และการเรียนรู้เข้าไว้ด้วยกันอย่างต่อเนื่อง เพื่อนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงและการพัฒนาที่ดีขึ้น

แก่นแท้ของแนวคิด Kemmis and McTaggart คือการมองว่าการวิจัยเชิงปฏิบัติการเป็น “วงจรของการวางแผน การปฏิบัติ การสังเกต และการสะท้อนผล” (A spiral of Plan, Act, Observe, Reflect) ที่ดำเนินไปอย่างต่อเนื่องและเป็นระบบ โดยมีเป้าหมายหลักคือการปรับปรุงและพัฒนาการปฏิบัติงานในบริบทจริง ไม่ว่าจะเป็นในห้องเรียน องค์กร ชุมชน หรือแม้แต่ในชีวิตประจำวันของผู้คน การวิจัยรูปแบบนี้มักจะดำเนินการโดยผู้ปฏิบัติงานเอง หรือร่วมกับนักวิจัย เพื่อให้เกิดการเรียนรู้และสร้างการเปลี่ยนแปลงจากภายใน

วงจรการวิจัยเชิงปฏิบัติการของ Kemmis and McTaggart: 4 ขั้นตอนหลัก

โมเดลของ Kemmis and McTaggart ประกอบด้วย 4 ขั้นตอนหลักที่วนซ้ำเป็นวงจร แต่ละรอบของการวิจัยจะนำไปสู่ความเข้าใจที่ลึกซึ้งขึ้นและการปฏิบัติที่ดียิ่งขึ้น ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของ คู่มือการเขียนและพัฒนางานวิจัย ฉบับสมบูรณ์ ที่มุ่งเน้นการสร้างผลลัพธ์ที่จับต้องได้

ขั้นตอนที่ 1: การวางแผน (Plan)

ขั้นตอนนี้เริ่มต้นด้วยการระบุปัญหาหรือโอกาสในการพัฒนาที่ชัดเจน ผู้ปฏิบัติงานและนักวิจัยจะร่วมกันวิเคราะห์สถานการณ์ กำหนดวัตถุประสงค์ของการเปลี่ยนแปลง และออกแบบแผนการปฏิบัติการที่เหมาะสม รวมถึงวิธีการเก็บข้อมูลเบื้องต้นเพื่อทำความเข้าใจบริบท การวางแผนที่ดีต้องอาศัยการคิดวิเคราะห์อย่างรอบคอบ และการตั้ง คำถามเชิงวาทศิลป์ เพื่อกระตุ้นการคิดเชิงวิพากษ์

• ระบุปัญหา: อะไรคือสิ่งที่ต้องการปรับปรุงหรือแก้ไข?
• วิเคราะห์สถานการณ์: สาเหตุของปัญหาคืออะไร? ใครเกี่ยวข้องบ้าง?
• กำหนดวัตถุประสงค์: ต้องการให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอะไร?
• ออกแบบแผนปฏิบัติการ: จะทำอะไร? ทำอย่างไร? เมื่อไหร่? ใครทำ?

ขั้นตอนที่ 2: การปฏิบัติ (Act)

เมื่อมีแผนที่ชัดเจนแล้ว ก็ถึงเวลาลงมือทำตามแผนที่วางไว้ การปฏิบัติในขั้นตอนนี้ควรเป็นไปอย่างมีสติและเปิดกว้างต่อการปรับเปลี่ยนเล็กน้อยหากจำเป็น สิ่งสำคัญคือการบันทึกสิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างการปฏิบัติ เพื่อใช้เป็นข้อมูลในการวิเคราะห์ต่อไป

• ดำเนินการตามแผน: ลงมือทำตามขั้นตอนที่ออกแบบไว้
• บันทึกเหตุการณ์: จดบันทึกสิ่งที่เกิดขึ้น ปัญหาที่พบ หรือข้อสังเกตต่างๆ

ขั้นตอนที่ 3: การสังเกต (Observe)

ในขณะที่กำลังปฏิบัติการ หรือหลังจากปฏิบัติการเสร็จสิ้น ผู้ปฏิบัติงานและนักวิจัยจะต้องทำการสังเกตและเก็บรวบรวมข้อมูลอย่างเป็นระบบ เพื่อประเมินผลลัพธ์ของการปฏิบัติการ ข้อมูลที่เก็บรวบรวมได้อาจมาจากหลายแหล่ง เช่น การสัมภาษณ์ การสังเกต การบันทึกประจำวัน แบบสอบถาม หรือการวิเคราะห์เอกสาร การสังเกตที่ดีต้องอาศัยความละเอียดรอบคอบ เช่นเดียวกับการพยายามทำความเข้าใจว่า ทำไมการตัดสินใจของ var ในฟุตบอลถึงได้ซับซ้อนนัก? ซึ่งต้องอาศัยการสังเกตหลายมุมมอง

• เก็บรวบรวมข้อมูล: ใช้เครื่องมือและวิธีการที่หลากหลาย
• บันทึกผลลัพธ์: สิ่งที่เกิดขึ้นเป็นไปตามที่คาดหวังหรือไม่? มีผลข้างเคียงอะไรบ้าง?

ขั้นตอนที่ 4: การสะท้อนผล (Reflect)

ขั้นตอนนี้คือหัวใจสำคัญของการเรียนรู้ ผู้ปฏิบัติงานและนักวิจัยจะนำข้อมูลที่ได้จากการสังเกตมาวิเคราะห์ ตีความ และประเมินผล เพื่อทำความเข้าใจว่าการปฏิบัติการที่ผ่านมาประสบความสำเร็จหรือไม่ มีอะไรที่ต้องปรับปรุงแก้ไขบ้าง การสะท้อนผลจะช่วยให้เกิดการเรียนรู้จากประสบการณ์ และนำไปสู่การวางแผนสำหรับวงจรการวิจัยครั้งต่อไป

• วิเคราะห์ข้อมูล: ค้นหารูปแบบ แนวโน้ม และความหมายจากข้อมูล
• ประเมินผล: การปฏิบัติการบรรลุวัตถุประสงค์หรือไม่?
• เรียนรู้และปรับปรุง: อะไรคือบทเรียนที่ได้? จะทำอะไรต่อไปในวงจรหน้า?

วงจรทั้งสี่นี้จะดำเนินไปอย่างต่อเนื่องเป็นเกลียว (spiral) แต่ละรอบจะช่วยให้ผู้ปฏิบัติงานมีความเข้าใจที่ลึกซึ้งขึ้นและสามารถปรับปรุงการปฏิบัติงานได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

ทำไมต้องใช้โมเดล Kemmis and McTaggart? ประโยชน์ที่นักวิจัยจะได้รับ

การนำโมเดล Kemmis and McTaggart มาใช้ในการวิจัยเชิงปฏิบัติการมีประโยชน์หลายประการที่ส่งผลดีต่อนักวิจัย ผู้ปฏิบัติงาน และผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย:

• แก้ปัญหาได้ตรงจุด: โมเดลนี้มุ่งเน้นการระบุและแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในบริบทเฉพาะ ทำให้ผลลัพธ์ที่ได้มีความเกี่ยวข้องและนำไปใช้ได้ทันที
• ส่งเสริมการเรียนรู้และพัฒนาอย่างต่อเนื่อง: ด้วยลักษณะที่เป็นวงจร ทำให้เกิดการเรียนรู้จากประสบการณ์ การปรับปรุง และการพัฒนาอย่างไม่หยุดยั้ง
• สร้างการมีส่วนร่วมและความเป็นเจ้าของ: ผู้ปฏิบัติงานมีส่วนร่วมในทุกขั้นตอน ตั้งแต่การวางแผนจนถึงการสะท้อนผล ทำให้พวกเขารู้สึกเป็นเจ้าของและมีความมุ่งมั่นในการเปลี่ยนแปลง
• เชื่อมโยงทฤษฎีกับการปฏิบัติ: เป็นสะพานเชื่อมช่องว่างระหว่างความรู้ทางวิชาการกับการนำไปใช้จริง ทำให้ทฤษฎีมีความหมายและปฏิบัติได้
• สร้างความรู้ที่ยืดหยุ่นและปรับตัวได้: ผลลัพธ์ที่ได้จากการวิจัยเชิงปฏิบัติการมักจะมีความยืดหยุ่นและสามารถปรับเปลี่ยนได้ตามสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไป

ตัวอย่างการประยุกต์ใช้โมเดล Kemmis and McTaggart ในสถานการณ์จริง

ลองมาดูตัวอย่างการนำโมเดลนี้ไปใช้ในบริบทของการพัฒนาการเรียนการสอนในโรงเรียนแห่งหนึ่ง:

สถานการณ์: ครูในโรงเรียนประถมแห่งหนึ่งสังเกตว่านักเรียนชั้น ป.5 มีปัญหาในการทำความเข้าใจวิชาวิทยาศาสตร์ โดยเฉพาะเรื่องระบบนิเวศ เนื่องจากเนื้อหาเป็นนามธรรมและขาดกิจกรรมที่น่าสนใจ

วงจรที่ 1:

• Plan: ครูวิทยาศาสตร์ (ผู้ปฏิบัติงาน) ร่วมกับนักวิจัยทางการศึกษา (ที่ปรึกษา) ประชุมกันเพื่อระบุปัญหาและตั้งเป้าหมายว่า “จะเพิ่มความเข้าใจและการมีส่วนร่วมของนักเรียนในวิชาวิทยาศาสตร์เรื่องระบบนิเวศ” พวกเขาออกแบบแผนการสอนใหม่ที่เน้นกิจกรรมภาคปฏิบัติ เช่น การสร้างแบบจำลองระบบนิเวศขนาดเล็กในห้องเรียน และการใช้สื่อมัลติมีเดีย
• Act: ครูนำแผนการสอนใหม่ไปใช้ในห้องเรียน โดยให้นักเรียนแบ่งกลุ่มสร้างแบบจำลองและนำเสนอผลงาน
• Observe: ครูสังเกตพฤติกรรมของนักเรียน บันทึกการมีส่วนร่วม และเก็บผลงานของนักเรียน นอกจากนี้ยังมีการสัมภาษณ์นักเรียนบางส่วนเพื่อสอบถามความรู้สึกและความเข้าใจ
• Reflect: ครูและนักวิจัยร่วมกันวิเคราะห์ข้อมูล พบว่านักเรียนมีส่วนร่วมมากขึ้นและทำความเข้าใจเนื้อหาได้ดีขึ้น แต่ยังคงมีนักเรียนบางกลุ่มที่ยังไม่กล้าแสดงออก และการนำเสนอผลงานยังขาดความเชื่อมโยงกับชีวิตจริง

วงจรที่ 2:

• Plan: จากการสะท้อนผลในวงจรแรก ครูและนักวิจัยวางแผนปรับปรุง โดยเพิ่มกิจกรรมที่เน้นการเชื่อมโยงระบบนิเวศกับสิ่งแวดล้อมรอบตัวโรงเรียน เช่น การสำรวจพืชและสัตว์ในบริเวณโรงเรียน และเพิ่มบทบาทของเพื่อนร่วมกลุ่มในการช่วยเหลือนักเรียนที่ไม่กล้าแสดงออก
• Act: ครูนำแผนการสอนที่ปรับปรุงแล้วไปใช้
• Observe: ครูสังเกตการณ์อย่างต่อเนื่อง และใช้แบบประเมินความเข้าใจหลังเรียน รวมถึงการสังเกตการทำงานกลุ่ม
• Reflect: ผลการประเมินแสดงให้เห็นว่านักเรียนส่วนใหญ่มีความเข้าใจเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน และนักเรียนที่ไม่กล้าแสดงออกก็มีส่วนร่วมมากขึ้นจากการสนับสนุนของเพื่อนร่วมกลุ่ม ครูและนักวิจัยสรุปว่าแนวทางนี้มีประสิทธิภาพและควรนำไปขยายผลในหัวข้ออื่นๆ

จากตัวอย่างนี้ จะเห็นได้ว่าการวิจัยเชิงปฏิบัติการของ Kemmis and McTaggart ช่วยให้เกิดการปรับปรุงอย่างต่อเนื่องและเป็นระบบ โดยอาศัยการเรียนรู้จากประสบการณ์จริง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการนำโมเดล Kemmis and McTaggart ไปใช้และวิธีหลีกเลี่ยง

แม้โมเดลนี้จะมีประโยชน์มาก แต่ก็มีข้อผิดพลาดบางประการที่นักวิจัยและผู้ปฏิบัติงานมักจะเจอ:

• ข้ามขั้นตอนหรือทำไม่ครบวงจร: บางคนอาจรีบสรุปผลหลังจากการปฏิบัติเพียงครั้งเดียว โดยไม่ได้มีการสังเกตและสะท้อนผลอย่างเพียงพอ ทำให้พลาดโอกาสในการเรียนรู้และปรับปรุง
  วิธีหลีกเลี่ยง: ให้ความสำคัญกับทุกขั้นตอนของวงจร และเข้าใจว่าการวิจัยเชิงปฏิบัติการคือกระบวนการที่ต้องทำซ้ำหลายๆ รอบ
• ขาดการมีส่วนร่วมจากผู้ปฏิบัติงาน: หากนักวิจัยเป็นผู้กำหนดทุกอย่างโดยไม่เปิดโอกาสให้ผู้ปฏิบัติงานมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง อาจทำให้ขาดความเข้าใจบริบทและแรงจูงใจในการเปลี่ยนแปลง
  วิธีหลีกเลี่ยง: ส่งเสริมการทำงานร่วมกันตั้งแต่เริ่มต้น เปิดพื้นที่ให้ผู้ปฏิบัติงานได้แสดงความคิดเห็นและตัดสินใจ
• การสะท้อนผลที่ไม่ลึกซึ้ง: การสะท้อนผลเป็นเพียงการสรุปว่า “ดีหรือไม่ดี” โดยไม่ได้วิเคราะห์สาเหตุหรือหาบทเรียนที่แท้จริง
  วิธีหลีกเลี่ยง: ใช้คำถามปลายเปิดในการสะท้อนผล เช่น “ทำไมถึงเป็นเช่นนั้น?” “เราเรียนรู้อะไรจากเหตุการณ์นี้?” หรือ “เราจะทำอะไรให้ดีขึ้นได้บ้าง?”
• มองว่าเป็นการวิจัยแบบเส้นตรง: เข้าใจผิดว่าเมื่อทำครบ 4 ขั้นตอนแล้วก็จบ ไม่มีการทำซ้ำ
  วิธีหลีกเลี่ยง: ตระหนักว่านี่คือ “วงจร” หรือ “เกลียว” ที่ต้องทำซ้ำเพื่อการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง
• การเลือก หัวข้อ is ที่กว้างเกินไป: การกำหนดปัญหาหรือเป้าหมายที่ใหญ่เกินไป ทำให้ยากต่อการวางแผนและปฏิบัติการในวงจรแรกๆ
  วิธีหลีกเลี่ยง: เริ่มต้นจากปัญหาที่เฉพาะเจาะจงและสามารถจัดการได้ในวงจรเล็กๆ ก่อน แล้วค่อยๆ ขยายขอบเขตเมื่อมีความเข้าใจมากขึ้น

การวิจัยเชิงปฏิบัติการกับการพัฒนางานวิจัยอย่างยั่งยืน

การวิจัยเชิงปฏิบัติการตามแนวคิดของ Kemmis and McTaggart ไม่ได้เป็นเพียงวิธีการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเท่านั้น แต่ยังเป็นเครื่องมืออันทรงพลังในการสร้างวัฒนธรรมการเรียนรู้และพัฒนาอย่างยั่งยืนในองค์กรหรือชุมชน การที่ผู้ปฏิบัติงานได้มีส่วนร่วมในการวิจัยอย่างต่อเนื่อง ทำให้พวกเขามีทักษะในการวิเคราะห์ปัญหา การวางแผน การลงมือทำ และการสะท้อนผล ซึ่งเป็นทักษะที่จำเป็นสำหรับการปรับตัวและสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ ในโลกที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว

การนำโมเดลนี้ไปใช้อย่างเข้าใจและถูกต้อง จะช่วยให้งานวิจัยของคุณไม่เพียงแต่ตอบโจทย์ทางวิชาการ แต่ยังสร้างผลกระทบเชิงบวกต่อสังคมและผู้คนได้อย่างแท้จริง เป็นการตอกย้ำว่าการวิจัยที่ดีคือการวิจัยที่สามารถนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงและพัฒนาคุณภาพชีวิตได้อย่างยั่งยืน

สรุป

โมเดลการวิจัยเชิงปฏิบัติการของ Kemmis and McTaggart คือกรอบแนวคิดที่ช่วยให้นักวิจัยและผู้ปฏิบัติงานสามารถทำงานร่วมกันเพื่อระบุปัญหา วางแผนการแก้ไข ลงมือปฏิบัติ สังเกตผล และสะท้อนบทเรียนอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง ด้วยวงจร “Plan-Act-Observe-Reflect” ที่เป็นหัวใจสำคัญ โมเดลนี้ไม่เพียงแต่ช่วยแก้ปัญหาในบริบทจริง แต่ยังส่งเสริมการเรียนรู้ การพัฒนา และการสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืน การทำความเข้าใจและนำโมเดลนี้ไปใช้อย่างถูกวิธี จะช่วยให้งานวิจัยของคุณมีคุณค่าและสร้างผลกระทบได้อย่างแท้จริง

คำถามที่พบบ่อย

การวิจัยเชิงปฏิบัติการของ Kemmis and McTaggart เหมาะกับใคร?

เหมาะสำหรับผู้ปฏิบัติงานในหลากหลายสาขา เช่น ครู อาจารย์ ผู้บริหาร นักพัฒนาชุมชน บุคลากรทางการแพทย์ หรือแม้แต่นักธุรกิจ ที่ต้องการปรับปรุงการทำงานหรือแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในบริบทของตนเอง โดยเน้นการมีส่วนร่วมและการเรียนรู้จากประสบการณ์

ต้องใช้เวลานานแค่ไหนในการทำวิจัยเชิงปฏิบัติการหนึ่งวงจร?

ระยะเวลาขึ้นอยู่กับลักษณะของปัญหาและความซับซ้อนของแผนปฏิบัติการ อาจใช้เวลาตั้งแต่ไม่กี่สัปดาห์ไปจนถึงหลายเดือน สิ่งสำคัญคือการทำแต่ละขั้นตอนให้ครบถ้วนและต่อเนื่อง ไม่ใช่การเร่งรัดให้จบเร็ว

จำเป็นต้องมีนักวิจัยมืออาชีพมาช่วยไหม?

ไม่จำเป็นเสมอไป แต่การมีนักวิจัยมืออาชีพหรือผู้ที่มีประสบการณ์ด้านการวิจัยเชิงปฏิบัติการมาเป็นที่ปรึกษา (facilitator) จะช่วยให้กระบวนการดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น โดยเฉพาะในการวางแผน การเก็บข้อมูล และการสะท้อนผล

จะรู้ได้อย่างไรว่าการวิจัยเชิงปฏิบัติการประสบความสำเร็จ?

ความสำเร็จวัดได้จากการที่ปัญหาได้รับการแก้ไขหรือสถานการณ์ได้รับการปรับปรุงให้ดีขึ้นตามวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้ รวมถึงการเกิดการเรียนรู้และพัฒนาทักษะของผู้มีส่วนร่วมในกระบวนการวิจัยด้วย

การวิจัยเชิงปฏิบัติการต่างจากการวิจัยแบบอื่นอย่างไร?

การวิจัยเชิงปฏิบัติการเน้นการแก้ปัญหาในบริบทจริงและสร้างการเปลี่ยนแปลงในทันที โดยผู้ปฏิบัติงานมีส่วนร่วมอย่างแข็งขัน ต่างจากการวิจัยเชิงปริมาณที่เน้นการหาความสัมพันธ์หรือเชิงคุณภาพที่เน้นการทำความเข้าใจปรากฏการณ์ ซึ่งอาจไม่ได้มุ่งเน้นการเปลี่ยนแปลงโดยตรง